De fluwelen vuisten van de moderne dictator

‘Intelligente nieuwe despoten.’ Zo noemt de Australische politicoloog en democratie-expert John Keane de grootste bedreiging voor de democratie. In zijn nieuwe boek, The New Despotism, legt hij uit wat hij daarmee bedoelt: leiders die slim omgaan met moderne technologie, sociale media, taal en economie met als doel de bevolking te bespelen en te bedwelmen en dat alles met ‘fatale charme.’ Despoten zijn geen brute moordenaars maar subtiele manipulatoren die de psyché van de mens goed door hebben. Intimidatie en bewaking worden door deze voormannen vervangen door onweerstaanbare verleidingstruuks.

Volgens Keane sluit het despotisch net zich hier en nu al ongemerkt om democratieën die die naam nog verdienen. Die worden doelbewust en subtiel in slaap gesust terwijl ze juist wakker moeten worden voordat het te laat is.

Keane rekent af met de populaire termen dictatuur, fascisme, autocratie en autoritarisme omdat deze de lading niet dekken. Hij wil ‘ouderwetse manieren van ordenen verstoren’ en roept daarom de lezer op om ‘fris te denken, met andere ogen naar de wereld te kijken en een nieuwe vorm van actievoeren’ aan te nemen. Hij waarschuwt dat ondemocratische regimes wereldwijd samenwerken, elkaar financieel bijstaan en van elkaar leren. Daar hoort het creëren van angstscenario’s bij, die ruimte bieden voor onzichtbaar knagen aan de democratische waarden en instituties. Despoten van Rusland tot China, het Midden-Oosten, Centraal-Azië, Latijns-Amerika en Europa weten hoe ze de democratische retoriek moeten gebruiken om het publiek zand in de ogen te strooien met stralende beloften die in wezen neerkomen op betutteling, beperking van persoonlijke vrijheden, controle over de media, beïnvloeding van het justitieel apparaat en het al dan niet discreet uitschakelen van politieke tegenstanders.

De moderne despoot praat niet over ‘fake news’, hij gebruikt al het nieuws sowieso voor zijn eigen pr. De media zijn diens podium. Optredens ter meerdere eer en glorie van de leider worden als een ballet gechoreografeerd met het oog op maximaal effect. Met grote infrastructurele projecten laat hij zien wie hij is, wat hij kan en waarom het volk van hem wel móet houden. Geen Castro-achtige, urenlange, slaapverwekkende speeches, maar amusement en aandacht voor kijkers die hun leider als een popster vereren. In ruil voor hun medewerking krijgen de media privileges, zoals belastingontheffing en speciale vergunningen.

Keane wijst op de handige manier waarop despoten gebruik maken van dubbelzinnigheid. Zo zijn de nieuwe despoten in staat om traditionele, lokale gebruiken te combineren met moderne, democratisch klinkende elementen, zodat voor- en tegenstanders in verwarring raken. Verwarring wordt ook gesticht door de democratische mislukkingen belachelijk te maken maar de verworvenheden te prijzen. De despoot is niet tegen democratie, hij gaat er alleen een betere draai aan geven. Klinkt dat niet geruststellend? Juist, en in dat verleidelijke zit het gevaar. Met online conferenties en -dialogen maken politici en influencers contact met de kiezers. De sessies op Facebook, Instagram en Twitter hebben democratisch klinkende namen, zoals ‘Beleid Workshops’, ‘Feedback Groep’ of ‘Thee Sessie’, maar intussen maken ze de deelnemers handlangers van het regime, zonder dat ze het door hebben. De overheid ‘luistert’ en is ‘betrokken’ en belooft dat de verkiezingsuitslagen niet vervalst zullen worden omdat het in niemands belang is. De leider zorgt voor zijn mensen, wil het beste en laat zien dat hij ook zijn beste geeft. ‘Het volk’ wordt door de despoot bestempelt als bron en inspiratie van zijn macht. Hij wil die macht zogenaamd niet voor zichzelf, maar om de natie tegen de boze buitenwereld te beschermen. Dubbelzinnig is ook de wijze waarop de despoot de rechtspraak gebruikt. Volgens de letter als het om het vervolgen van de tegenstander gaat, volgens willekeurige interpretatie als het eigen handelen op het spel staat. Maar hoe gaat ‘het volk’ daarachter komen? De inmiddels ingepakte media zullen de onderste steen niet boven halen, die ruimen juist zendtijd in voor de held des vaderlands.

Burgers van despotisch geleide landen geven zich welwillend over aan ’vrijwillige slaafsheid’, schrijft Keane. Maar er moet voor hen dan wel iets te halen zijn. Niet zozeer in de vorm van cadeaus of gratis vakantiereisjes, dat zou te doorzichtig zijn, maar in de vorm van rust, veiligheid en vrede. De despoot mikt zijn pijlen op de middenklasse, die politiek (en vrijheid) minder belangrijk zou vinden dan een goed glas bier in een mooi verzorgde tuin. Voor deze op comfort gestelde groep is het opgeven van moraal in ruil voor een prettig leven een prima deal. In landen zoals Rusland, China, Hongarije, Brazilië en Turkije zit het volgens Keane zo: in het midden kijkt de middenklasse met argwaan naar de elite boven zich en met opluchting naar de armen. De despoot zorgt ervoor dat het verschil met de allerrijksten kleiner wordt, dat zijn doelgroep tevreden is en niet meer denkt aan vrijheid. En hij weet, dat is een stem waard. Het overlevingsmechanisme zegt dat de (overal toenemende) middenstand zich gelukkig moet prijzen met zijn kleine bezit en met de baas die hem beschermt. Verder geen vragen stellen. Dat de gemiddelde burger profiteert van het voor eenieder openstaand marktkapitalisme, waarop despoten volgens Keane over het algemeen leunen, is één ding. Dat de grote bedrijven in handen zijn van de staat, en alleen open staan voor vrienden van de staat, is een gegeven dat de niets vragende onderdaan kennelijk ontgaat. Daarbij is het voor de despoot van belang een zekere onrust te zaaien over de vraag wie wel en wie niet als vriend wordt gezien. Door de burgers over en weer achterdochtig te maken wordt opnieuw verwarring gezaaid, en dat is weer een goeie bescherming tegen opstand en de beste manier om spionnen te werven. (De serie Weissensee (Netflix) en de film Das Leben der Anderen gaan precies hierover.)

Tot slot ziet Keane in despoten degenen die graag in stilte willen werken. Voor hen geen grootse nationale feesten want dan komen er te veel mensen bijeen die hun ervaringen gaan delen. Isolatie en kleinschaligheid worden aangemoedigd en dat gebeurde al lang voor corona. De nieuwe despoot is geduldig en duurzaam. Hij wacht tot de tijd rijp is en die komt sneller dan we ons misschien realiseren. De zelfingenomen democratieën zijn gewaarschuwd.

Geen reactie's

Geef een reactie