Gehoorzaam niet bij voorbaat

In de politiek is misleid zijn geen excuus, schreef de Poolse filosoof Leszek Kolakowski en dat heeft de Amerikaanse historicus Tymothy Snyder zich in de oren geknoopt. Hij maakt zich in zijn boeken al vele jaren zorgen over het lot van onze vrijheid. Snyder gebruikt grote historische rampen die uit schijnbaar kleine vuurtjes zijn ontstaan om de wereld te waarschuwen niet te berusten als zich signalen voordoen die de democratie in gevaar brengen. Zijn bestseller On Tyranny (2016) is een spiegel van de twintigste eeuwse westerse antidemocratische dieptepunten waaruit hij twintig lessen destilleert die ons moeten helpen gevaren op tijd te zien aankomen.

Dezer dagen verscheen Snyders tekst, aangevuld met tekeningen, aquarellen en collages van de Amerikaanse illustratrice Nora Krug, in een Nederlandse vertaling: Over tirannie. Twintig lessen uit de twintigste eeuw. De wat academisch aandoende definities van Snyder worden door de expressieve grafiek van Krug springlevend en de combinatie zal ongetwijfeld ook jongere lezers aanspreken. Het boekje lijkt erg geschikt materiaal voor de geschiedenisles. De eerste pagina’s van de geïllustreerde versie zouden niet misstaan in klaslokalen maar ook op de muur van elke werkplek gespijkerd kunnen worden zodat niemand de zeer actuele lessen van het verleden uit het oog verliest. ‘Gehoorzaam niet bij voorbaat’ (1); ‘Onderzoek alles’ (11); ‘Wees zo moedig als je maar zijn kunt’ (20).

Snyder en Krug wijzen op de overeenkomsten die tirannen uit het verleden (Hitler, Stalin) met de hedendaagse populisten (Trump, Orbán, Poetin) vertonen. Ze waarschuwen dat tirannen de macht vaak in de schoot geworpen krijgen vanwege het gebrek aan belangstelling voor het politieke proces onder de bevolking. Als zij eindelijk wakker wordt is het te laat.

Krug maakt niet alleen gebruik van grafiek, ze heeft ook archieffoto’s uitgekozen om de misdaden tegen de joden, als ook het nationalisme, patriottisme, communisme en fascisme te illustreren. Het zien van beelden van de gevolgen van tirannie maakt volgens haar blijvende indruk omdat de opgeroepen emotie het fragmentarisch geheugen helpt zich te ordenen. Opmerkelijk is dat Krug in staat is geweld te combineren met liefdevolle intensiteit, waardoor het boek geen apocalyptische indruk maakt maar juist hoop uitstraalt. Wie wil er nou geknecht leven als vrijheid zoveel meer te bieden heeft voor de ziel en de geest?

Snyder legt uit waarom populisme, intolerantie, subtiele verdraaiing van de werkelijkheid onmiddellijk de kop in gedrukt dienen te worden. Het lijkt eenvoudig maar het redden van de democratie begint met niet wegkijken. Symbolen die terloops worden gebruikt moeten ontleed worden. Een swastika wegwimpelen, haattaal onbesproken laten, verdachte woorden (‘tribunaal’) door de vingers zien? Alleen in een functionerende democratie kan daartegen worden geageerd. De feiten loslaten betekent vrijheid opgeven. Als niks meer waar is (fake news) dan is er ook geen kritiek meer mogelijk. Dan is alles spektakel en post-waarheid het pre-fascisme.

 

Timothy Snyder en Nora Krug (ill.), Over tirannie. Twintig lessen uit de twintigste eeuw.

Balans, € 19,95

Geen reactie's

Geef een reactie