Het gelijk van Stefan Zweig - Mark Blaisse
1382
post-template-default,single,single-post,postid-1382,single-format-standard,ajax_fade,page_not_loaded,,qode-title-hidden,qode-content-sidebar-responsive,qode-child-theme-ver-1.0.0,qode-theme-ver-17.0,qode-theme-bridge,disabled_footer_top,qode_header_in_grid,wpb-js-composer js-comp-ver-5.5.5,vc_responsive

Het gelijk van Stefan Zweig

Jarenlang had ik niet meer aan Stefan Zweig gedacht, wiens biografieën ik heb verslonden (vooral die van Fouché, de meesterintrigant onder Napoleon) en wiens Die Welt von Gestern volgens mijn vader verplichte literatuur was. Zweig was zelfs verdwenen achter een rijtje moderne Duitse literatuur, waar ik hem onlangs weer vandaan haalde, daartoe aangemoedigd door columns en essays in verscheidene internationale media. De boodschap was steeds dezelfde: herlees Zweig, wiens wereld van gisteren over die van vandaag gaat. Laat je niet in slaap sussen door materiële en culturele succesverhalen, kijk achter het behang.

Die Welt von Gestern verschijnt in 1942, tevens het jaar waarin Zweig in Brazilië zelfmoord pleegt. Daarin verhaalt de Oostenrijkse sterauteur over het flamboyante Wenen en het zinderende Europa voordat zij in handen valt van het nazisme. Vervolgens vraagt hij zich af hoe het mogelijk is dat een Europa waar de cultuur zich op een hoogtepunt bevindt, de durf zegeviert, de mores liberaal, om niet te zeggen libertijns zijn, de gevaren niet heeft zien aankomen. Integendeel, dat Europa provoceert ze. ‘Dat wat ons zo gelukkig maakte verborg tegelijkertijd een gevaar dat wij niet konden vermoeden’ aldus Zweig. In aanloop roemt hij de vooruitgang die vrede moet garanderen en een stevige muur kan vormen tegen discriminatie. De jood Zweig was altijd op zijn hoede, maar voelde zich tussen de twee wereldoorlogen thuis in het hartelijke Wenen. Het intellectuele vermogen van Europa zou de zielen van iedereen verheffen, de schoonheid vereren en het kwaad voorgoed uitroeien. Maar na de lofzang waarschuwde Zweig als een van de eersten dat de vooruitgang te snel ging waardoor er kloven binnen de samenleving ontstonden en angsten en frustraties de plaats in hadden genomen van dat zuivere geluk. Een ramp kon niet uitblijven. Hoewel kunstenaars, dichters, musici en schrijvers barrières en codes doorbraken en een nieuwe wereld inleidden, waren ze niet in staat de hel te vermijden. Hij verwijt juist de wilde artiesten dat ze alleen aan hun kunsten dachten en niet aan de gevolgen. Ze brachten de naar houvast zoekende burgers in verwarring en zorgden uiteindelijk voor een chaos die maar om één ding smeekte: een helder kompas. In plaats van de zwakke schrijfstijl van Hitlers Mein Kampf af te kraken had de elite er beter aan gedaan op de intentie van de Führer te letten en hem niet af te danken als een sukkel zonder academische opleiding. Niemand bewoog, aldus Zweig, omdat men dacht dat de rede het zou winnen in naam van de vooruitgang en de moraal. Alsof dat vanzelf zou gaan, alsof de burger niet zijn eigen verantwoordelijkheden moest nemen in plaats van futloos af te wachten. Deze superieure houding heeft de haat van de ‘stille massa’s’ aangewakkerd, precies wat Hitler verwachtte. En de zogenaamde sukkel won, als gevolg van gekrenkt nationalisme en minachting door de bourgeoisie. Zien we hier een parallel met Trump?  Bolsonaro? Maduro? Salvini?

Tijdens zijn leven werden op de eerste dag van verschijnen steevast 20.000 van zijn boeken verkocht. Die Welt von Gestern, 500 pagina’s dik, kan jaarlijks wereldwijd nog steeds op 20.000 kopers rekenen. Zweigs boeken waren ook een van de eersten die werden verbrand. De depressieve, kosmopolitische, erudiete dandy verliet al in 1934 zijn vaderland, verloor zijn nationaliteit en leefde sindsdien in ballingschap, waar hij op de eerste rij zat om de catastrofe te zien aankomen. Laten we Zweig herlezen, om dit keer niet achteraf maar nog net op tijd wakker te worden.

Geen reactie's

Geef een reactie