Tegen de tirannie of vrijheid groeit niet aan een boom

Achtervolgd door nachtmerries, eenzaam en verweesd, klaagt Shakespeare’s Hamlet dat ‘de tijd uit zijn voegen ligt.’ En zo lijkt het vandaag in tal van opzichten weer het geval. Open samenlevingen, om de filosoof Karl Popper aan te halen, staan zwaar onder druk. Geschiedenis herhaalt zich niet, maar we moeten er wel van leren. Aristoteles waarschuwde al dat ongelijkheid binnen een samenleving instabiliteit voortbrengt. En precies dat gebeurt in de meeste democratieën: de kloof tussen arm en rijk wordt steeds groter, de ondergrondse woede tegen de elite groeit, ‘gele hesjes’ doemen links en rechts op. Tegen te hoge broodprijzen is geen democratie bestand. Plato geloofde dat demagogen het vrije woord misbruiken om zichzelf tot tiran uit te roepen. De Founding Fathers raadpleegden de geschiedenis bij het opstellen van de Amerikaanse constitutie, en zagen hoe belangrijk checks and balances zijn. Alleen met een functionerend rechtssysteem kan tirannie vermeden worden.

Tirannen worden niet als zodanig geboren. Ze hebben een plan, bedenken een strategie, houden hun kaarten strak tegen de borst totdat het ogenblik daar is om toe te slaan. Joseph Stalin was hier een meester in, maar in wezen begint vrijwel elke dictator als een wolf in schaapskleren. Daarbij moet hij de wind mee hebben: gebrek aan oplettendheid van zijn medeburgers, economische malaise met de bijbehorende wanhoop die vraagt om strak leiderschap, falende instituties omdat ze geen steun uit het volk voelen, twijfel aan het bestaand politiek bestuur.

Hoe komt het dat samenlevingen, ondanks de voorbeelden uit de geschiedenis, zo vaak verrast worden door een tiran, terwijl voorkomen niet zo ingewikkeld lijkt? In zijn Twenty Lessons from the Twentieth Century komt Timothy Snyder met aanbevelingen waarop we moeten letten:

-Instituties beschermen niet zichzelf, daar moeten de burgers werk van maken. Alleen als actief een wet, vakbond, krant of rechtbank wordt gesteund kan een tiran zich daar niet zomaar meester van maken.

-Feiten loslaten betekent vrijheid opgeven. Als niks meer waar is dan is er ook geen kritiek meer mogelijk. Dan is alles spektakel, en post-waarheid het pre-fascisme.

-Zodra een partij de absolute overhand krijgt moeten de lichten op rood springen. Éénpartij staten zijn niet zo begonnen maar hebben de oppositie eerst uitgeschakeld, waar de burgers bij waren. Door niet te stemmen (of tegen te stemmen) geeft een samenleving de tiran de kans om alleenheerser te worden.

-Onderschat de kracht van symboliek niet. Een swastika wegwimpelen, haattaal onbesproken laten, verdachte woorden (tribunaal) door de vingers zien? Alleen in een functionerende democratie kan daartegen worden geageerd.

-Ethiek is niet alleen voor de medische sector weggelegd, maar dient ook in publiek leiderschap zichtbaar te zijn. Daarom is het goed als politici, journalisten, docenten en de buurman hierop kunnen worden aangesproken.

En Snyder kan nog verder aangevuld worden: pas op voor politici die terugvallen op traditie en nostalgie, die hameren op historische waarden en normen, de zuiverheid van de oeroude natie. Zie daar geschiedvervalsers, zoals Vladimir Poetin, Victor Orbàn, Marine Le Pen, Thierry Baudet en al die andere aspirant tirannen, die nationalisme en verering van de eigen cultuur inzetten voor hun eigen machtspositie. Hoed u voor de ‘klerken’, de anonieme dienaars van tirannen, opvolgers van degenen die in staat waren bijvoorbeeld de republiek Weimar te ondermijnen. Laat vrees voor ziekten de vrijheid niet bedreigen maar internationale solidariteit bevorderen.

De democratie zijn wij.

Toen de Muur viel schreef Francis Fukuyama dat de geschiedenis ten einde was gekomen. Het neoliberalisme had vrij spel, de wereld zou opbloeien, het was ‘onvermijdelijk.’ Maar die voorspelling is niet uitgekomen. Integendeel, iliberalisme neemt onstuitbaar toe, tenzij…Tenzij het besef ontstaat dat democratie en vrijheid niet aan de bomen groeien. Misschien is defaitisme wel datgene dat de democratie het meest bedreigt, terwijl saamhorigheid in de strijd tegen tirannie meer dan ooit gevraagd is.

 

 

 

 

Geen reactie's

Geef een reactie