Vertaalfouten doen er echt toe - Mark Blaisse
1291
post-template-default,single,single-post,postid-1291,single-format-standard,ajax_fade,page_not_loaded,,qode-title-hidden,qode-content-sidebar-responsive,qode-child-theme-ver-1.0.0,qode-theme-ver-17.0,qode-theme-bridge,disabled_footer_top,qode_header_in_grid,wpb-js-composer js-comp-ver-5.5.5,vc_responsive

Vertaalfouten doen er echt toe

De geschiedenis kent tal van foute vertalingen met ernstige gevolgen. Het kan gaan om vergissingen, opzettelijke fouten of verkeerd geïnterpreteerde woorden. In 1956 deed Nikita Chroesjtjovs zijn fameuze uitspraak, ‘wij zullen jullie vernietigen’, tijdens een van de heetste fases van de Koude Oorlog, toen beide zijden ervan overtuigd waren dat de ander bereid was tot het ergste. Achteraf is gebleken dat Chroesjtjov dit niet heeft gezegd. Zijn woorden waren: ‘wij houden het langer vol dan jullie.’ Misschien wat voorbarig, maar in elk geval geen reden tot de grote paniek die menig Amerikaan toen voelde.

Het antwoord van Kantaro Suzuki, premier van Japan, op het ultimatum van de geallieerden in juli 1945, enkele dagen slechts voor Hiroshima, werd aan president Harry Truman overgebracht als ‘stilzwijgende minachting’, terwijl de Japanner ‘geen commentaar’ had gezegd, ‘we hebben meer tijd nodig.’ Japan kreeg die tijd, mede dankzij een foute vertaling, niet.

En de gebeurtenissen op 11 september 2001 hadden misschien voorkomen kunnen worden als de op 10 september door de Amerikaanse geheime diensten opgevangen Arabische boodschappen niet pas op de 12e waren vertaald. Er was te weinig personeel aanwezig om snel te kunnen schakelen.

Eén van de schrijnendste gevallen met dood als gevolg van verkeerde vertaling is die van de in 1991 vermoorde Hitoshi Igarashi, de Japanse vertaler van de Satanische Verzen van Salman Rushdie. Het tragische is dat het niet eens aan zijn eigen vertaling lag. Britse oriëntalisten hadden in de negentiende eeuw de term ‘satanische verzen’ bedacht voor enkele door Mohammed in de Koran verdoemde verzen, die door satan zouden zijn geïnspireerd. Maar dit is niet zoals de islamitische wereld naar deze verzen verwijst. Nadat de Arabische vertaler van Rushdie’s werk de titel letterlijk had overgenomen leek het alsof de auteur beweerde dat de hele Koran door de duivel was gedicteerd. De vermeende godslastering zorgde niet alleen, letterlijk, voor een dolk in de rug van Igarashi, maar dwong Rushdie tot onderduiken en lokte een moordpoging uit op de Italiaanse vertaler van de Verzen, Ettore Capriolo.

The New York Times haalde onlangs De Armed Forces Journal aan die in 2011 had geschreven dat ‘tolken in Irak tien keer meer kans hadden om tijdens gevechten te sterven dan Amerikaanse of internationale militairen.’ De Times liet doorschemeren dat de tolken noch door hun bazen, noch door de vijand werden vertrouwd en daarom niet zo heel toevallig sneuvelden. Om dit te illustreren gebruikte de krant de Italiaanse woordspeling ‘traduttore’ (vertaler) en ‘traditore’, verrader.

Toen Jeronimus, de beschermheilige van de vertalers, de bijbel in het Latijn omzette, introduceerde hij een woordgrap die leidde tot een van de belangrijkste symbolen van de christelijke iconografie. Hij veranderde de Boom van Kennis van Goed en Kwaad (‘malus’) in de boom met appels (‘malum’). In de zestiende eeuw schilderden Lucas Cranach de Oude en Albrecht Dürer, geïnspireerd door Jeronimus, Adam en Eva naast verleidelijke, rode appels. Nog later dichtte John Milton over Eva’s ‘scherpe lust om in de appel te bijten’, oftewel het kwaad te omhelzen. Zo groeide een grap uit tot een onuitwisbaar beeld.

De kans op verstrekkende gevolgen van een verkeerde vertaling en/of interpretatie is met de komst van de twitterende Amerikaanse president toegenomen. Trumps koppig vasthouden aan zijn eigen idioom, kort door de bocht en met zelfbedachte woorden, zoals ‘braggadocious’, brengt vertalers tot wanhoop. De razendsnelle wijze waarop Trump boodschappen de wereld instuurt vraagt hoe dan ook om problemen. Diens communicatie met de Noord-Koreaanse leider Kim Jong-un, bijvoorbeeld, vormde een potentieel mijnenveld van catastrofale misverstanden. Als een van de partijen ervan zou worden verdacht ‘we zullen jullie begraven’ te hebben gezegd terwijl ‘wij hebben meer uithoudingsvermogen’ wordt bedoeld, kan dat desastreuze gevolgen hebben. Vertalen is, kortom, een stuk gevaarlijker dan wordt gedacht.

Mark Polizzotti schreef hier een boek over met de veelzeggende titel: ‘Sympathy for the Traitor: A Translation Manifesto.’ (2018) (Sympathie voor de verrader: een manifest voor vertaling.)

Geen reactie's

Geef een reactie